عشقی پیش از اینکه مبارز باشد و در راه آرمانش به شهادت برسد، شاعر است.  آن هم شاعری نو آور با اندیشه ای تازه و جوان.  اما متأسفانه اِین بخش ازذهن درخشان او همواره در زیر نقاب پر هیاهوی سیاسی بودنش پنهان مانده است. کسی چه می داند که اگر عشقی به درازای عمر نیما مانده بود، در شعر فارسی چه تحولاتی روی می داد.

گرایش به دیدگاه‌های«مدرن» اجتماعی، سیاسی و فرهنگی در کشور ما، همراه و پا به پای تحولات اقتصادی و به ویژه، با رشد نیروهای مولد، چندی پیش از«مشروطه» خود را نشان داد و سپس با خیزش انقلابی «مشروطیت»- که باعث شد تا جامعه از نظر فکری، دچار تحول شود- رشد و نمو کرد و پس از پشت سر نهادن بسیاری موانع و دست و پنجه نرم کردن با نیروی ارتجاع، به دستاوردهای گوناگون و منحصر به فردی رسید که هنوز هم می تواند آبشخور جریانات اجتماعی و فرهنگی ما باشد و هست. چه را که تحولات ایجاد شده بر مبنای جنبش«مشروطه» تحولاتی روبنایی نبودند که بگوییم جامعه ی ما بدین وسیله تنها قدمی به جلو برداشته و گامی فراتر رفته، بل که «مشروطه» در دیدی کلی مسبب دگرگونی‌ای اساسی در «ذهن» و«عین» جامعه شده و به تعبیری باعث شد تا کشور ما قدمی اساسی به سوی «مدرنیته» بردارد. چنین قدمی در دید نخست شاید کم اهمیت قلمداد شود، اما وقتی به گذشته‌ی این کشور استبداد زده بنگریم، کشوری که هردوره‌اش با دیکتاتوری مسلط رو به رو بوده، آن وقت بیش‌تر پی به اهمیت آن خواهیم برد.

هم ‌هنگام با آغاز نمایش‏ «وعده تمدن‌بزرگ» ابسوردیته‌ى داستانى صادق چوبک به چنان واقعیت اجتماعى ای تبدیل شد که نه تنها نوشتنْ؛ که زیستن نیز، نمایشى گروتسک بیش‏ نبود. او که مى‌خواست بدور از جنجال‌ها بزید، از هر سو آواهاى نابهنجار دروغ‌هاى بزرگ را مى‌شنید. در چنین هنگامه‌اى هویت فردى و صداى فردیت، با همه‌ى کمیابى‌اش‏ در ایران، به نفع «مبارزه براى رویاى بزرگ» رو به نیستى داشت. پس‏، براى کسى که مى‌خواست با دیدى انتقادى هویت فردى، سنت جهان پیرامون و گستره‌ى آینده‌ى اجتماع را بنگرد، چندان جایى براى حضور در چنین مکانى یافت نمى‌شد. نوشتن از یک امکان حضور و واقعیت نوشتن به نبشتن بر گورسنگ‌ها و دفترهاى سجل احوال تنزل کرده بود. پس‏ نوشتن گونه‌اى واندالیزم روشنفکرى و خودکشى ذهن بود، دست کم براى کسانى چون چوبک.

«سگ ولگرد» هدایت یکی از بهترین روان داستان‌های اوست، و یکی از بهترین داستان‌هایش. من اصطلاح «روان داستان» را برای یک رده از آثار تخیلی هدایت، نخست بار در یک مقاله انگلیسی به کار بردم، در نقدی از داستان « مردی که نفسش را کشت»، در سال ۱۹۷۷. ۱ اصطلاحی که به کار بردم Psycho-fiction بود، اصطلاحی من درآوردی، چون معادل آنچه را می‌خواستم برسانم در زبان فنی نقد ادبی نبود ( یا من نمی‌شناختم و نمی‌شناسم). البته ژانر «داستان روان شناختی» (The Psychological novel) معروف بود و هست. اما دقیقاً نکته این است که روان داستان‌های هدایت از نوع « داستان‌های روان شناختی» - با معنای دقیقی که در نقد ادبی دارند- نیستند.

جنبش اصلاحاتی که از سوی عباس میرزا شروع شد و در قائم‌مقام فراهانی، امیرکبیر، سپهسالار، ملکم خان، مستشارالدوله و دیگران ادامه یافت، به رغم آنکه نتوانست بنیادهای نظم کهن را به تمامی براندازد، اما، به هرجهت درطول چند دهه، و نهایتاً در قالب انقلاب مشروطیت نظم جدیدی را درعرصه‌های حیات انسان ایرانی ایجاد کرد.
از میان همه عوامل مؤثر در جنبش نواندیشی، ادبیات با طرح مسائل اجتماعی، انتقاد از استبداد و افشاء خرافات، نه تنها نقشی استثنایی در تحول و نو کردن جامعه به عهده داشت، بلکه خود نیز، از این رهگذر در معرض دگرگونی قرار گرفت.
جنبش مشروطه، که صرفنظر از اهداف ضداستبدادی و قانون‌خواهانه، در آرمان‌های– بعضاً دور از دسترس– روشنفکران و پیشگامانش معنی پیدا می‌کرد، نگاهش به افق‌های روشن و گسترده در آن سوی مرزها بود و متأثر از ادبیات اروپا، نه تنها نقد جامعه بلکه نقد و بازنگری ادبیات گذشته را نیز در دستور کارش قرار داد.