مقاله داوکینز در گاردین به مناسبت روز داروین

چارلز داروین ایده بزرگی داشت، مسلما قوی‌ترین ایده‌ای که تاکنون ارائه شده. و همچون تمام ایده‌های عالی به طرز فریبنده‌ای ساده است. در واقع چنان به طرز حیرت‌آوری ابتدایی و چنان به طرز خیره‌کننده‌ای آشکار است که گرچه دیگرانی پیش از او با آن ور رفته بودند، هیچ‌کس به نظرش نرسید که در جای درست به دنبالش بگردد. داروین ایده‌های خوب دیگر هم زیاد داشت ـ برای مثال نظریه مبتکرانه و عمدتا درست‌اش در مورد چگونگی تشکیل آبسنگ‌های مرجانی ـ اما ایده بزرگ انتخاب طبیعی‌اش در «اصل انواع» است که به زیست‌شناسی اصل راهنمایش را بخشید، قانونی حاکم که کمک می‌کند بقیه چیزها معنا پیدا کنند. درک منطق سرد و زیبای آن واجب است.

امروز فلسفه اجتماعی هابرماس می تواند در ساختارهای تقابلی و معنای نمادین اش فهمیده شود. احیای او از تقابل ساختاری، اصطلاحات او را در نمادگرایی که «گفتمان فلسفی مدرنتیه»۱ در تقابل بین ترس از اسطوره دیالکتیک و توهم رهایی بخش فراهم آورد مشخص می کند. مهم تر از همه برای فرهنگ عقلانی مدرنتیه، غفلت از نمایشنامه بزرگ فلسفه در زمان خودمان، با حذف بخشی از آن توسط این فیلسوف برجسته است. این نمایشنامه با مشاجره دیالکتیکی، که در قرن بیستم به اوج اش رسید، بین عقل روشنگری و حریف ضد روشنگری اش پدید آمد. مشاجره فلسفی بین این منظومه های فلسفی در جنگ های بزرگ این قرن تجزیه شده است. از این رو نمایشنامه تفکر فلسفی قرن بیستم وگسترش تاریخی اش شکست خورده است. به محض این که متن اش از سرسختی خصومت اید ئولوژی آزاد شود و استعمال الفاظ زاید را پنهان کند، در همان حال شالوده ای برای فلسفه اجتماعی و جامعه عادل تدارک خواهد دید. این چارچوب فلسفی خود مدرنتیه است که شالوده تمام فلسفه های مدرن در دیالکتیک سنت روشنگری و سنت ضد روشنگری است.

نومید بودن به که تسلیم شدن! (نیچه)- داستایفسکی در نامه‌ای به برادرش میخائیل در شب نجاتش از مرگ‌ (لغو حکم اعدام) می‌نویسد: «... من احساس دلمردگی نمی‌کنم و نومید: نیستم. زندگی در همه جا هست. زندگی در درون ماست و نه بیرون ما. دیگران هم با من خواهند بود و مهم این است که در هر بدبختی نومید نشویم و به زانو درنیاییم. همین است هدف زندگی ما، همین است مقصود زندگی. این را حالا می‌فهمم. این فکر در رگ و پی من نفوذ کرده است... سوگند می‌خورم که امید از کف نخواهم داد.»(۱)

پایان‌کار سقراط یکی از موضوعات مانای فلسفه است. مرگ او در نگاه بسیاری از اندیشمندان جایگاه "شهادت" را دارد. شاید در نگاه ما مرگ مقدس و تراژیک سقراط، یک پایان‌کار دردانگیز به‌نظر آید، اما برای او پایان‌کاری فلسفی و قابل پیش‌بینی بود. ژاکوب لویس داوید نقاش نامدار فرانسوی و از پیشگامان سبک نئوکلاسیک در تابلویی زیبا، صحنه آخرین وداع سقراط با شاگردانش و شوکران‌نوشیش را به گونه‌ای اعجاب‌انگیز به تصویر کشید.

اگرفردوسی هزارسال بعد از میلاد به گردآوری و شعر نمودن بخشی از حماسه های قهرمانی ایران کهن پرداخت، هومر ۸۰۰سال پیش ازمیلاد، از میان صدها اسطوره و حماسه قهرمانی یونانی دو داستان تاریخی الیاس و اودیسه را بصورت شعر درآورد. مورخین غرب تاریخ فرهنگ یونان را ۴۰۰۰ سال و تاریخ فرهنگ سومری را  ۵۰۰۰ سال حدس میزنند. محاصره و تسخیر شهر ترویا در غرب آسیای صغیر و در ترکیه امروزی، حدود ۱۲۰۰سال پیش ازمیلاد اتفاق افتاد و هومر ۴۰۰ سال بعد یعنی درقرن هشتم پیش ارمیلاد، آن جنگ تاریخی میان یونانیها و ترویایی ها رادردو کتاب شعر بلند حماسی خود یعنی در الیاس و اودیسه بصورت شعر روایتی درآورد.

یکی از شایعات کنجکاو برانگیزانه‌ی فلسفه در قرن بیستم، روابط فیمابین هانا آرنت[۱] با مارتین هایدگر[۲] است. هانا آرنت، فیلسوف آلمانی یهودی تبار که نامش تداعی کننده خشم و غضبی است که نسبت به توتالیتاریسم داشت؛ شور و شوق جوانیش او را به ملاقات با مارتین هایدگر در سال ۱۹۲۰ کشاند. هایدگر، فیلسوفی تاثیرگذار در آلمان بود، که برای مدتی از حامیان برجسته ی حزب نازی بود و در دوره ی از زندگیش مشتاق بود که هیتلر، سروری ایدئولوژیکی حزب نازیسم را بدست گیرد.

«شک، نخستین گام به سوی حقیقت است.»
(دیدرو، اندیشه های فلسفی، ۱۷۴۶م)
نام «دنی دیدرو» نابغه روشنفکر فرانسوی با یکی از مهم ترین رویدادهای حیات فکری قرن هجدهم گره خورده است ؛ کتاب عظیم دایره المعارف دانش ها، صناعات و حرفه ها بیش از دو دهه از عمر و نیروی او را به خدمت گرفت تا تکیه گاه اصلی نیروهای ایدئولوژیک، سیاسی و مذهبی فعال در خاستگاه روشنگری باشد. دیدرو انسانی بود که به فراتر از دوران پر آشوب خویش تعلق داشت و یکتا بودن دستاوردهایش حاصل تلاش بی امان او در ماجراها و تجربه یی فکری است. استعداد شگفت آورش و احاطه بر فلسفه، علم، هنر و ادبیات او را پهلوان عرصه فرهنگ و فکر فرانسه کرد، در حالی که بسیار دیرتر از هم عصران پرآوازه اش نظیر مونتسکیو، ژان ژاک روسو و ولتر شناخته شد.

فلاسفه مسلمان «علم منطق» را چون برخی دیگر از شاخه های علوم در نهضت ترجمه از یونانیان بویژه ارسطو اقتباس کردند. منطق نزد آنان فقط جنبه ابزاری نداشته است بلکه عناصری از فلسفه زبان، معرفت شناسی و مابعدالطبیعه را نیز شامل می شود. در راستای سنت یونان باستان، فیلسوفان اسلامی بخش هایی از ارگانون را بسط دادند و در حد شارح صرف نماندند. مقاله حاضر توصیفی از تاریخچه منطق در جهان اسلام است