هانس گئورگ گادامر فیلسوف آلمانى در سال ۱۹۰۰ در ماربورگ زاده شد. در ۱۹۱۹ زیر نظر نیکلاى هارتمان و فیلسوف نوکانتى پاول ناتورپ در ماربورگ تحصیل کرد و در ۱۹۲۲ فارغ التحصیل شد. عنوان رساله پایان نامه اش «ذات لذت و دیالوگ در افلاطون» بود. در ۱۹۲۳ در فرایبورگ با هوسرل و هایدگر ملاقات کرد. او به راهنمایى هایدگر دومین رساله دکترى اش را تدوین کرد و استادیار دانشگاه ماربورگ شد. گادامر یک بار گفته بود که هرچیزى را مدیون هایدگر است که تأثیرى عظیم بر او گذاشت. رهیافت هرمنوتیکى هایدگر و این اندیشه اش که فلسفه از زمینه هاى تاریخى و هنرى جدایى ناپذیر است اساس فلسفه گادامر را تشکیل مى دهد.

در ۱۹۳۷ گادامر به عنوان استاد فلسفه در ماربورگ برگزیده شد و در ۱۹۳۹ براى تدریس فلسفه راهى دانشگاه لایپزیگ شد. در ۱۹۴۵ ریاست دانشگاه لایپزیگ را برعهده گرفت. در ۱۹۴۷ نیز تدریس در دانشگاه فرانکفورت را پذیرفت. در ۱۹۴۹ در مقام استاد فلسفه در دانشگاه هایدلبرگ جانشین کارل یاسپرس شد. در ۱۹۶۸ بازنشسته شد اما تا چند دهه در آنجا به تدریس ادامه داد. او در دانشگاه ها و مراکز علمى خارج از آلمان از جمله کالج بوستن در ایالات متحده نیز تدریس کرد. گادامر شخصیتى اجتماعى و سرزنده داشت و تا واپسین سال عمرش فعال ماند.

گادامر در ۱۹۶۰ کتاب حقیقت و روش را منتشر ساخت که به شکلى جامع اندیشه هاى وى در باب هرمنوتیک فلسفى راتشریح مى کرد. این کتاب شرح و بسط وجود شناسى هایدگر در قلمرو هرمنوتیک نقادانه است و این نظر را که روش علوم تجربى یگانه راه وصول به حقیقت است مورد حمله قرار مى دهد. هرمونوتیک فلسفى را مى توان در بستر فلسفه شناخت و تأویل کرد. کتاب حقیقت و روشن زبان را به عنوان وسیله و بسترى براى تأویل (interpretation) مورد تحلیل و بررسى قرار مى دهد و نیز شامل نقد هایى بر زیبایى شناسى کانتى، هرمنوتیک دوره رمانتیک و تاریخ گرایى ویلهلم دیلتاى است.

گادامر استدلال مى کند که حقایق تاریخ، جامعه و فرهنگ فقط از طریق نوعى دیالوگ و گفت وگو آشکار مى شوند: از طریق گوش سپردن به تاریخ آنگونه که در سنت ها ونهادها و فرهنگ و نیز در شعر جلوه گر مى گردد. این حقایق در دسترس مشاهدات علمى قرار نمى گیرند. لذا استفاده از روش هرمنوتیکى در گفتار تاریخى و هنرى اجتناب ناپذیر است. این روش همچنین در مورد حقوق، الهیات، ادبیات و فلسفه نیز به کار مى رود.

حمله گادامر به اولویت علم، در واکنش به جریان فلسفى پوزیتیویسم منطقى بود. اصحاب پوزیتیویسم منطقى، روش علمى را یگانه راه وصول به حقیقت و آن را رشته پیوند میان همه علوم مى شمردند، و در این راه تابدانجا پیش رفتند که حتى بخش اعظمى از معنادارى قضایا را به تجربه پذیر بودن آنها تعریف کردند. گادامر بر این عقیده بود که هیچ علمى آزاد از بار انفسى و ذهنیت و انگیزه هاى انسانى نیست و اعتقاد نداشت که علمى وجود داشته باشد که روش آن کاملاً عینى و مطلقاً فارغ از ذهنیت گرایى و سویه هاى انسانى باشد. او روش شناسى هاى علوم طبیعى ( تجربى) و نیز کوشش براى استفاده از این روش ها در علوم انسانى را مورد نقادى قرار مى داد.

به عقیده او، تجربه انسانى در بستر زبان شکل مى گیرد و جدا از پیش پنداشت ها و پیش فرض هاى انسان نیست.

گادامر تحت تأثیر روش پدیدار شناسى هایدگر قرار داشت. او در پایان کتاب آغاز فلسفه در باره هایدگر و جایگاه او در کلیت نظامهاى گوناگون فلسفى و متافیزیکى چنین مى گوید: «مى توان دید که هایدگر چه متفکر حقیقتاً رادیکالى بوده که ادعا کرده است متافیزیک دگرگون شده و از اینکه افق مشترک فرهنگ غرب باشد مبدل گشته است به متافیزیک جدیدى که او از آن به نام «فراموشى هستى» یاد مى کند و وصف آن را در چارچوب چیرگى تکنولوژى برکلیه شؤون فرهنگ انسان مى آورد که مسلماً فقط به اروپا محدود نمى شود و کل جهان را در بر مى گیرد.

هایدگر بسیارى چیز ها را به شیوه اى جدید دیده و نه تنها امکان هاى نوین تفکر براى ما به وجود آورده است، بلکه همچنین امکانى ایجاد کرده که متنهاى فلسفى و نیز هنرها خود با ما سخن بگویند. گویى فضایى نو با آمدن او آغاز شد.البته باید تصدیق کرد که راهیابى در این فضاى نو و تعقیب راه خویش، کار آسانى نیست. به این جهت مى خواهم بگویم که همان گونه که افلاطون، افلاطونى نبود، هایدگر را نیز نمى توان مسؤول هایدگریها دانست.»

گادامر مطالعات دانشگاهى و فلسفى خود را با افلاطون و ارسطو آغاز کرد و به شاعران آلمانى اى چون ریلکه، پل سلان و استفان گئورگه بسیار توجه داشت. گادامر بر آن بود که شاعران بیش از دیگران (ازجمله فعالان عرصه سیاست) توانایى آن را دارند که حقایق مربوط به فضاى فرهنگى و فکرى معاصرمان را برایمان بازگو کنند. گادامر در اواخر عمرش شروع به مطالعه جدى دین کرد و امید داشت که راهى براى الفت و نزدیکى میان ادیان جهان پیدا شود. او نمى توانست دیدگاههاى تقلیل گرایانه و مکانیستى راجع به تقدیر انسان را بپذیرد. گادامر سرانجام در ۱۴ مارس ۲۰۰۲ در هایدلبرگ در سن ۱۰۲ سالگى درگذشت.

کارهاى گادامر متمرکز بر چهار حوزه اصلى است: ۱ـ بسط و گسترش یک هرمنوتیک فلسفى ۲ـ گفت وگوى فلسفى و تحقیق در تاریخ فلسفه خاصه فلسفه هاى افلاطون و ارسطو و هگل و هایدگر ۳ـ ادبیات بویژه شعر و هنر ۴ـ آنچه گادامر آن را فلسفه عملى یا کاربردى نام گذاشته است که شامل مباحث سیاسى و اخلاقى است.

هرمنوتیک: هرمنوتیک ریشه در مسائل مربوط به تفسیر و تأویل کتاب مقدس و بسط روش هایى در این حوزه است اما به دست نظریه پردازان قرن هجدهم و اوائل قرن نوزدهم از جمله مایر، آست و اشلایر ماخر به یک نظریه فراگیر براى تفسیر هرمتن بسط و پرورش یافت. ویلهلم دیلتاى هرمنوتیک را باز بسط داد و آن را به عنوان روش مناسبى براى کشف و فهم حقایق و معانى مربوط به علوم انسانى یا تاریخى بسط داد. این محققان و نویسندگان اساساً هرمنوتیک را مسأله اى مربوط به روش و روش شناسى مى دانستند و مى کوشیدند آن را در کنار روش ریاضى به عنوان روشى علمى در حوزه علوم انسانى به کار گیرند.

هایدگر که با این کارها و تحقیقات آشنایى داشت هرمنوتیک را با هدفى دیگر و در چارچوبى بسیار متفاوت به کار برد. هایدگر هرمنوتیک را نه روشى براى تفسیر و تأویل متن یا روشى «علمى» براى شناخت بلکه چیزى که تجلى وظهور حقیقت شناخت را میسر مى سازد تلقى مى کرد.

گادامر با چنین زمینه اى، هرمنوتیک فلسفى خودش را هم شرح و بسط داد. این هرمنوتیک فلسفى زمینه و بنیاد مناسبى براى حقیقت شناخت فراهم مى کند ولى در عین حال هر کوششى را چه در پیوند با علوم انسانى و چه علوم دیگر براى استقرار شناخت برپایه هرنوع روش یا مجموعه اى از قواعد رد مى کند. این به معناى رد و انکار اهمیت روش و دلمشغولى هاى مربوط به آن نیست بلکه تأکیدى است بر نقش محدود روش و تقدم شناخت به عنوان فعالیتى عملى و در موقعیت که منطق دو سویه (dialogic) دارد.

گادامر شناخت را یک فعالیت مستمر مى دانست که همواره باید رو به سوى کمال باشد لذا هر گونه قطعیت نهایى براى شناخت را رد مى کرد. بر همین اساس بود که با هرگونه روش یا فن و تکنیک براى کسب شناخت یا نیل به حقیقت مخالفت مى کرد و معتقد بود که روش یابى براى علوم انسانى که در سنت تحقیق هرمنوتیک کلاسیک به موازات روش علوم تجربى مورد تأکید بود اساساً برخطاست. به عقیده گادامر نه فقط در حوزه علوم انسانى بلکه در حوزه علوم تجربى هم روشى براى شناخت قطعى وجود ندارد. نگرش گادامر در مورد شناخت قابل تحویل به روش یا تکنیک نیست. از این جهات، فلسفه او با کارهاى ویتگنشتاین در دوره دوم فعالیت فلسفى اش قابل مقایسه است و نیز وقتى در حوزه فلسفه علم به کار رود با آثار کوهن و دیگران سنجش پذیر است.

فلسفه و تاریخ فلسفه: از آنجا که گادامر فهم و شناخت را به طور کلى امرى جدا از تاریخ و شرایط تاریخى نمى داند فلسفه را هم در پیوند تنگاتنگ با تاریخ فلسفه مى بیند. قرائت هاى او از فلسفه هاى افلاطون و ارسطو و هگل و هاید گر و گفت وگوهاى او باچهره هایى مانند هابرماس و دریدا در همین راستا است. از همین رو، بخش زیادى از آثار مکتوب او به مباحث تاریخ فلسفه اختصاص دارد. در این میان ارتباط او با فلسفه هایدگر نقش مهمى در تفکر وى ایفا مى کند. در این باره پیشتر اشاراتى شد. در اینجا باید افزود که او در مواردى در جهتى غیر از جهت فکرى هایدگراندیشیده است. گادامر دلیل مى آورد که کوشش هایدگر در دوره بعدى فکرش براى یافتن راهى غیر متافیزیکى به تفکر، وى را به موقعیتى سوق داد که او در آن فقدان ( یا نیاز به) زبان را تجربه کرد، اما گادامر نمى کوشید زبان موجودمان را به کنار نهد بلکه با آن کار مى کرد. به نحو مشابه، در حالیکه هایدگر تاریخ فلسفه را اساساً تاریخ فراموشى وجود مى دانست، فراموشى اى که افلاطون آغاز گر آن بود گادامر تاریخ فلسفه را داراى چنین گرایشى نمى دانست. بدین ترتیب بسیارى از تفاوتهاى میان گادامر و هایدگر به واسطه قرائت هاى متفاوتشان از سنت هاى فلسفى و تاریخ فلسفه و نیز دیدگاههایشان نسبت به شاعرانى مانند هولدرلین آشکار مى شود.

ادبیات و هنر: گادامر در سراسر کار و فعالیت فلسفى خود دلمشغولى ادبیات وهنر و بویژه شاعرانى مانند سلان، گوته، هولدرلین، و ریلکه بود. دلمشغولى او به هنر قویاً متأثر از گفت وگوى او با تاریخ فلسفه است. او در این حوزه صریحاً به اندیشه هاى هگل و افلاطون توجه داشت.

گادامر بر خلاف بخش بیشتر زیبایى شناسى معاصر تجربه مرتبط بازیبایى را در فهم ماهیت هنر امرى محورى مى دانست و در صفحات نهایى کتاب حقیقت و روش به بحث درباره زیبایى پرداخته است. او در این کتاب همچنین به بررسى ارتباط نزدیک میان زیبایى و حقیقت پرداخته است. او از هنر به عنوان بازى (play) ، نماد (symbol) و جشن (festival) سخن مى گوید. مفهوم بازى نقش مهمى در تفکر هرمنوتیک گادامر به طور کلى ایفاد مى کند و مبنایى براى تبیین گادامر از تجربه مربوط به هنر و شناخت فراهم مى سازد. به دید گادامر هنر همواره چیزى بیش از یک بازنمایى ساده است و به بیرون از خود دلالت دارد. اثر هنرى، با هر واسطه اى که باشد با خصلت نمادین خود فضایى را مى گشاید که در آن هم جهان و هم وجودمان در جهان در روشنایى قرار مى گیرند. ما در تجربه هنرى صرفاً «لحظه اى» از درک و حس هنرى کسب نمى کنیم بلکه این امکان را مى یابیم که از طریق اثر هنرى به بیرون از زمان عادى گام نهیم زمانى که گادامر آن را زمان «پربار و به ثمر رسیده» و مستقل مى نامد. بدین ترتیب، اثر هنرى خصلتى جشن گونه و طرب انگیز و نمادین و بازى گرایانه دارد. زیرا جشن و شادمانى نیز به نحو مشابه ما را به بیرون از زمان عادى مى برند.